Tiền mã hóa, nhiều người quen gọi là tiền ảo, là tài sản số hoạt động mà không cần ngân hàng hay ngân hàng trung ương. Thay vì một tổ chức giữ sổ sách, hàng nghìn máy tính trên thế giới cùng lưu một cuốn sổ cái chung gọi là blockchain. Sổ ghi lại số dư của từng địa chỉ, và chỉ người giữ khóa riêng tư của địa chỉ đó mới chuyển được tài sản đi.
Nói gọn lại, tiền mã hóa dựa trên ba thứ: chìa khóa tạo bằng mật mã học, một mạng lưới máy tính ngang hàng và một quy tắc giúp tất cả thống nhất cùng một cuốn sổ.
Blockchain là gì?
Blockchain là một cơ sở dữ liệu lớn dần theo từng khối. Mỗi khối chứa các giao dịch và mã băm (hash) của khối trước, giống như dấu vân tay. Chỉ cần ai đó sửa một dòng trong khối cũ, dấu vân tay sẽ không còn khớp và cả mạng lưới phát hiện ngay.
Vì rất nhiều máy tính độc lập cùng giữ bản sao, không có một điểm trung tâm nào có thể bị tắt hay bị mua chuộc. Đó là ý nghĩa của từ "phi tập trung".
Khóa công khai, khóa riêng tư và cụm từ khôi phục
Mỗi địa chỉ trên blockchain gắn với một cặp khóa. Địa chỉ có thể chia sẻ như số tài khoản ngân hàng. Khóa riêng tư giống chữ ký: ai có nó thì người đó điều khiển được tài sản.
Ví thường chuyển khóa riêng tư thành 12 hoặc 24 từ tiếng Anh, gọi là cụm từ khôi phục (seed phrase). Làm mất thì không ai lấy lại giúp bạn được; để lộ thì gần như chắc chắn mất tài sản.
Cơ chế đồng thuận
Để một khoản tiền không bị tiêu hai lần, mạng lưới cần quyết định ai được ghi khối tiếp theo. Bitcoin dùng bằng chứng công việc (PoW): thợ đào bỏ điện và máy móc để giành quyền ghi sổ. Ethereum từ năm 2022 dùng bằng chứng cổ phần (PoS): người xác thực đặt cọc ETH của chính mình.
Cả hai cách đều khiến gian lận trở nên rất tốn kém. Khác biệt chính nằm ở mức tiêu thụ năng lượng và việc ai có ảnh hưởng lên mạng lưới.
Coin và token khác nhau thế nào?
Coin là tài sản gốc của một blockchain, ví dụ BTC trên Bitcoin hay ETH trên Ethereum. Token được phát hành trên một blockchain có sẵn thông qua hợp đồng thông minh. Stablecoin như USDT, USDC cùng phần lớn token DeFi và game đều là token.
Nên học theo thứ tự nào?
Hãy tìm hiểu ví và các chiêu lừa đảo trước, sau đó mới tìm hiểu sàn giao dịch và quy định pháp lý. Và luôn nhớ: chỉ dùng số tiền mà nếu mất bạn vẫn sống bình thường.